2019'dan beri iyiliği sınır tanımadan taşıyoruz.
T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307
T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307
· Sahadan ve Dernek · 8 dk okuma
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre Doğu Türkistan, Türkistan’ın Çin hâkimiyetindeki kesimidir; bölge 1955’ten beri Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır ve yüzölçümü 1.828.418 kilometrekaredir. Bu yazıda bölgenin konumunu, kısa tarihini ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesini, Çin’in ve Türkiye’nin açıklamalarıyla birlikte kaynağıyla bulabilirsiniz.
İçindekiler
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Türkistan” maddesine göre Türkistan, Orta Asya’nın büyük bölümü için kullanılan tarihî addır. Bu coğrafyanın Çin hâkimiyetindeki kesimi Doğu Türkistan, 1924’ten sonra Sovyet yönetiminde kalan kesimi Batı Türkistan diye anılmıştır.
Maddeye göre Doğu Türkistan’ın yüzölçümü 1.828.418 kilometrekaredir ve bölge Çin topraklarının yaklaşık altıda birini kaplar. Komşuları Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Pakistan, Hindistan, Keşmir, Tibet, Moğolistan ve Çin’dir.
Maddede bölgenin Altay, Tanrı ve Karanlık gibi yüksek sıradağlara sahip olduğu belirtilir. Tarım, İli ve İrtiş bölgenin başlıca nehirleri, Sayram ve Buğda gölleridir; Taklamakan Çölü yaklaşık 500.000 kilometrekarelik bir alan kaplar.
Maddede Kâşgar, Hoten, Yârkend, Aksu, Kuça ve Üç-Turfan, tarihî öneme sahip “Altı Şehir” (Altışehir) olarak anılır.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgenin adı 1882’de, “yeni ele geçirilmiş toprak” anlamındaki Hsin-chiang (Sincan) olarak değiştirilmiş; 1884’te bölge Sincan vilayeti hâline getirilmiştir. Bölge 1 Ekim 1955’ten beri Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır.
BM İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesinde bölge bu resmî adıyla geçer. Değerlendirmeye göre bölge, Çin’in en büyük bölgesidir ve ülke topraklarının altıda birini kaplar.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgede çoğunluğu Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk toplulukları oluşturur.
BM İnsan Hakları Ofisi’nin değerlendirmesinde bölgenin nüfusu 25,85 milyon olarak verilir. Değerlendirmede, son nüfus sayımına ve Çin hükümetinin yayımladığı belgeye dayanılarak Uygurların nüfusun yaklaşık yüzde 45’ini, Han Çinlilerinin yaklaşık yüzde 42’sini oluşturduğu; 1953’teki ilk sayımda ise Uygurların oranının yüzde 75’in üzerinde, Han Çinlilerinin oranının yüzde 7 olduğu aktarılır. Değerlendirmede bölgede yaşayan diğer topluluklar arasında Hui, Kazak, Kırgız, Moğol ve Tacikler anılır.
İslâm Ansiklopedisi’nin “Türkistan” maddesinde bölgenin tarihiyle ilgili şu bilgiler yer alır:
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 744 | Uygurlar Orhun kıyısında bir devlet kurdu |
| 840 | Bu devlet Kırgızlar tarafından yıkıldı; Uygurların bir kısmı Kâşgar, Kuça ve Hoten çevresine göç etti |
| 840 | Karahanlılar kuruldu |
| XIII. yüzyıl | Turfan merkezli Uygur devleti Moğol istilâsıyla sona erdi |
| 1678–1755 | “Hocalar devri” |
| 1759 | Çinliler Kâşgar ve çevresini işgal etti |
| 1868 | Yâkub Bey Turfan’ı ele geçirdi |
| Aralık 1877 | Çinliler, Kâşgar dâhil bütün Doğu Türkistan’ı işgal ettiklerini bildirdi |
| 1884 | Bölge Sincan vilayeti hâline getirildi |
| Kasım 1933 | Kâşgar’da Şarkî Türkistan Cumhuriyeti ilan edildi |
| 1937 | Sovyetler Birliği bu cumhuriyete son verdi |
| 12 Kasım 1944 | Kulca’da Şarkî Türkistan Cumhuriyeti yeniden kuruldu |
| 1949 | Devlet 20 Ekim’de sona erdi; aralık ayında bölge Çin Kızılordusu tarafından işgal edildi |
| 1 Ekim 1955 | Bölge Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılmaya başladı |
Maddeye göre Karahanlılar, İslâmiyet’ten sonra önemli bölümü Doğu Türkistan’da kalan ilk büyük Türk devletidir; Türklerin İslâm kültür dairesine girmesi Karahanlılar’ın Müslüman olmasıyla başlamıştır.
Maddede Yâkub Bey’in Kâşgar’a gelerek Büzürg Han’la birlikte Çin kuvvetlerini yendiği, Kâşgar ile Yârkend’i ve ardından diğer şehirleri aldığı; 1872’de Rusya, 1873’te İngiltere ile antlaşma yaptığı ve İstanbul’a elçi gönderdiği anlatılır.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, 31 Ağustos 2022’de Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki insan hakları kaygılarına dair bir değerlendirme yayımladı. Değerlendirmeye göre 2017’nin sonundan itibaren Ofis’e, bölgede Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer toplulukların mensuplarının kaybolduğuna ya da alıkonulduğuna dair iddialar ulaşmıştır.
Ofis; resmî belgeleri, yasaları, istatistikleri, mahkeme kararlarını, Çin hükümetinin “beyaz kitap”larını ve uydu görüntülerini incelediğini, ayrıca 40 kişiyle (24 kadın, 16 erkek; 23 Uygur, 16 Kazak, 1 Kırgız) görüştüğünü belirtir. Görüşülenlerin 26’sı, 2016’dan itibaren bölgedeki tesislerde alıkonulduğunu ya da buralarda çalıştığını söylemiştir. Ofis, 17 Mart 2021’de Çin hükümetinden bilgi istediğini, resmî bir cevap almadığını kaydeder.
Değerlendirmede yer alan başlıca tespitler şunlardır:
Değerlendirmenin sonuç bölümünde, bölgede hükümetin terörle ve “aşırıcılık”la mücadele stratejilerinin uygulanması bağlamında ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiği belirtilir (143. paragraf). Aynı bölümde, Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer grupların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının kapsamının uluslararası suç, özellikle insanlığa karşı suç “oluşturabileceği” ifade edilir (148. paragraf).
Değerlendirmenin sonunda Çin hükümetine yöneltilen tavsiyelerden bazıları şunlardır:
Değerlendirmede devletlerden, Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer azınlıkların risk altındaki mensuplarını geri göndermeme ilkesi gereği Çin’e geri göndermemeleri ve bulundukları ülkelerde mağdurlara tıbbi ve psikososyal desteği de kapsayan insani yardım sağlamaları istenir. Şirketlerden ise BM İş ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri uyarınca insan haklarına saygı sorumluluğunu yerine getirmeleri istenir.
Değerlendirmede Çin hükümetinin görüşleri de aktarılır. Buna göre hükümet söz konusu yerleri, hafif suçlara karışanlara yönelik “mesleki eğitim ve öğretim merkezleri” olarak tanımlar; uygulamalarını terörle ve aşırıcılıkla mücadele çerçevesinde açıklar ve bölgede 2016’dan beri terör olayı yaşanmadığını bildirir. Hükümete göre katılımcılar programlara diledikleri zaman katılıp ayrılabilmiştir; merkezler 2019’dan beri kapalıdır ve bütün “kursiyerler mezun olmuştur”. Ofis, bu son beyanı doğrulayamadığını belirtir.
Değerlendirmeye göre hükümet, camilerin yıkıldığı iddialarını reddeder ve camilerin onarıldığını ya da yenilendiğini belirtir; doğum oranındaki düşüşü ise kentleşme ve modernleşmeyle açıklar. Değerlendirmenin ekinde, Çin’in Cenevre’deki BM Daimî Temsilciliği’nin 31 Ağustos 2022 tarihli notasına ve ekine atıf yapılır.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Wang Wenbin, 1 Eylül 2022 tarihli basın toplantısında değerlendirmeyi “tamamen yasa dışı ve geçersiz” olarak nitelemiş; metnin ABD ve bazı Batılı güçlerce planlanıp hazırlatıldığını, dezenformasyona dayandığını ve Ofis’in yetkisini ihlal ettiğini söylemiştir. Sözcü, Sincan’da ekonomik büyüme, toplumsal istikrar ve din özgürlüğü bulunduğunu; 60’tan fazla ülkenin değerlendirmenin yayımlanmasına karşı Yüksek Komiser’e ortak mektup gönderdiğini, 100’e yakın ülkenin de Çin’in tutumunu desteklediğini belirtmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Büyükelçi Tanju Bilgiç, 8 Eylül 2022 tarihli açıklamasında raporun, bölgede yaşayan Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıklara ilişkin olarak Türkiye’de ve uluslararası kamuoyunda dile getirilen endişeleri teyit ettiğini, bu nedenle raporun tespit ve değerlendirmelerinin dikkate alınmasının önem taşıdığını belirtmiştir.
Açıklamaya göre Uygur Türklerinin huzur ve refah içinde yaşaması, temel hak ve özgürlüklerinin korunması yönündeki beklenti, Çin makamlarıyla ikili görüşmelerde ve başta BM olmak üzere uluslararası platformlarda vurgulanmaktadır. Açıklamada, Çin’in daveti üzerine bir Türk heyetinin ve Pekin Büyükelçisi’nin bölgeye ziyaretinin bir süredir gündemde olduğu; bu ziyaretlerin anlamlı, kapsamlı ve engelsiz olması yönündeki beklentiler karşılandığı takdirde gerçekleşebileceği ifade edilir.
BM Haber’in 27 Ağustos 2024 tarihli haberine göre BM İnsan Hakları Ofisi Sözcüsü Ravina Shamdasani, Ofis’in Çin hükümetiyle terörle mücadele yasaları ve politikaları, ceza adaleti ve azınlıkların haklarını etkileyen politikalar üzerine ayrıntılı görüşmeler yaptığını, bir BM insan hakları ekibinin haziran ayında Çin’e gittiğini açıklamıştır.
Sözcü, Sincan’da pek çok sorunlu yasa ve politikanın yürürlükte kaldığını belirtmiş; ulusal güvenlik ve terörle mücadele mevzuatının insan hakları bakımından eksiksiz gözden geçirilmesi çağrısını yinelemiş, işkence dâhil ihlal iddialarının eksiksiz soruşturulması gerektiğini söylemiştir. Sözcüye göre Ofis, bilgiye erişimin sınırlı olmasına ve BM ile temas eden kişilere yönelik misilleme korkusuna rağmen durumu izlemeyi sürdürmektedir.
Başka bir coğrafya için Gazze Nerede? Konumu, Nüfusu ve Kısa Tarihi ve Mescid-i Aksâ Nerede, Neden Önemli? yazılarımıza bakabilirsiniz.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre Doğu Türkistan, Türkistan’ın Çin hâkimiyetindeki kesimidir; Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Pakistan, Hindistan, Keşmir, Tibet, Moğolistan ve Çin’e komşudur.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölge 1 Ekim 1955’ten beri Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1.828.418 kilometrekaredir; bölge Çin topraklarının yaklaşık altıda birini kaplar.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre çoğunluğu Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk toplulukları oluşturur. BM İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesinde, son nüfus sayımına göre Uygurların oranı yaklaşık yüzde 45, Han Çinlilerinin oranı yaklaşık yüzde 42 olarak aktarılır.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgenin adı 1882’de, “yeni ele geçirilmiş toprak” anlamındaki Hsin-chiang (Sincan) olarak değiştirilmiştir.
BM İnsan Hakları Ofisi’nin 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesinde bölgede ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiği; Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer grupların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının kapsamının uluslararası suç, özellikle insanlığa karşı suç oluşturabileceği belirtilir.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü 1 Eylül 2022’de değerlendirmeyi “tamamen yasa dışı ve geçersiz” olarak nitelemiş, metnin dezenformasyona dayandığını söylemiştir.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü 8 Eylül 2022’de raporun, Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıklara ilişkin endişeleri teyit ettiğini ve tespitlerinin dikkate alınmasının önem taşıdığını belirtmiştir.
İlgili sayfalar
Bu sayfa içeriğinde yer alan tüm eserler (yazı,resim,görüntü,fotoğraf,video,vb.) Hayır Kapısı Derneği'ne ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında korunmaktadır
Bu hakları ihlal eden kişiler, 5486 sayılı Fikir ve Sanat eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan hukuki ve cezai yaptırımlara tabi olurlar. Dernek ilgili yasal işlem başlatma hakkına sahiptir