Anasayfa

Giriş/Üye

Hesap No

Bağış Yap

Sepetim

2019'dan beri iyiliği sınır tanımadan taşıyoruz.

T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307

  • Adres: Kısıklı, Yıldıran Sk. No:5, 34696 Üsküdar/İstanbul
  • Çağrı Merkezi: 0216 344 58 51
  • Whatsapp Hattı: 0552 392 58 51 - 0552 393 58 51
  • E-Mail Adresi: [email protected]

T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307

  • Adres: Kısıklı, Yıldıran Sk. No:5, 34696 Üsküdar/İstanbul
  • Çağrı Merkezi: 0216 344 58 51
  • Whatsapp Hattı: 0552 392 58 51 - 0552 393 58 51
  • E-Mail Adresi: [email protected]

Doğu Türkistan: Neresi, Neler Yaşanıyor?

· Sahadan ve Dernek · 8 dk okuma

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre Doğu Türkistan, Türkistan’ın Çin hâkimiyetindeki kesimidir; bölge 1955’ten beri Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır ve yüzölçümü 1.828.418 kilometrekaredir. Bu yazıda bölgenin konumunu, kısa tarihini ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesini, Çin’in ve Türkiye’nin açıklamalarıyla birlikte kaynağıyla bulabilirsiniz.

  • Yüzölçümü1.828.418 km²
  • Resmî adıSincan Uygur Özerk Bölgesi
  • Altı ŞehirKâşgar, Hoten, Yârkend, Aksu, Kuça, Üç-Turfan
  • BM değerlendirmesi31 Ağustos 2022

Doğu Türkistan neresi?

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin “Türkistan” maddesine göre Türkistan, Orta Asya’nın büyük bölümü için kullanılan tarihî addır. Bu coğrafyanın Çin hâkimiyetindeki kesimi Doğu Türkistan, 1924’ten sonra Sovyet yönetiminde kalan kesimi Batı Türkistan diye anılmıştır.

Maddeye göre Doğu Türkistan’ın yüzölçümü 1.828.418 kilometrekaredir ve bölge Çin topraklarının yaklaşık altıda birini kaplar. Komşuları Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Pakistan, Hindistan, Keşmir, Tibet, Moğolistan ve Çin’dir.

Maddede bölgenin Altay, Tanrı ve Karanlık gibi yüksek sıradağlara sahip olduğu belirtilir. Tarım, İli ve İrtiş bölgenin başlıca nehirleri, Sayram ve Buğda gölleridir; Taklamakan Çölü yaklaşık 500.000 kilometrekarelik bir alan kaplar.

Maddede Kâşgar, Hoten, Yârkend, Aksu, Kuça ve Üç-Turfan, tarihî öneme sahip “Altı Şehir” (Altışehir) olarak anılır.

Sincan adı nereden gelir?

İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgenin adı 1882’de, “yeni ele geçirilmiş toprak” anlamındaki Hsin-chiang (Sincan) olarak değiştirilmiş; 1884’te bölge Sincan vilayeti hâline getirilmiştir. Bölge 1 Ekim 1955’ten beri Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır.

BM İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesinde bölge bu resmî adıyla geçer. Değerlendirmeye göre bölge, Çin’in en büyük bölgesidir ve ülke topraklarının altıda birini kaplar.

Doğu Türkistan’da kimler yaşar?

İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgede çoğunluğu Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk toplulukları oluşturur.

BM İnsan Hakları Ofisi’nin değerlendirmesinde bölgenin nüfusu 25,85 milyon olarak verilir. Değerlendirmede, son nüfus sayımına ve Çin hükümetinin yayımladığı belgeye dayanılarak Uygurların nüfusun yaklaşık yüzde 45’ini, Han Çinlilerinin yaklaşık yüzde 42’sini oluşturduğu; 1953’teki ilk sayımda ise Uygurların oranının yüzde 75’in üzerinde, Han Çinlilerinin oranının yüzde 7 olduğu aktarılır. Değerlendirmede bölgede yaşayan diğer topluluklar arasında Hui, Kazak, Kırgız, Moğol ve Tacikler anılır.

Doğu Türkistan’ın kısa tarihi

İslâm Ansiklopedisi’nin “Türkistan” maddesinde bölgenin tarihiyle ilgili şu bilgiler yer alır:

TarihOlay
744Uygurlar Orhun kıyısında bir devlet kurdu
840Bu devlet Kırgızlar tarafından yıkıldı; Uygurların bir kısmı Kâşgar, Kuça ve Hoten çevresine göç etti
840Karahanlılar kuruldu
XIII. yüzyılTurfan merkezli Uygur devleti Moğol istilâsıyla sona erdi
1678–1755“Hocalar devri”
1759Çinliler Kâşgar ve çevresini işgal etti
1868Yâkub Bey Turfan’ı ele geçirdi
Aralık 1877Çinliler, Kâşgar dâhil bütün Doğu Türkistan’ı işgal ettiklerini bildirdi
1884Bölge Sincan vilayeti hâline getirildi
Kasım 1933Kâşgar’da Şarkî Türkistan Cumhuriyeti ilan edildi
1937Sovyetler Birliği bu cumhuriyete son verdi
12 Kasım 1944Kulca’da Şarkî Türkistan Cumhuriyeti yeniden kuruldu
1949Devlet 20 Ekim’de sona erdi; aralık ayında bölge Çin Kızılordusu tarafından işgal edildi
1 Ekim 1955Bölge Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılmaya başladı

Maddeye göre Karahanlılar, İslâmiyet’ten sonra önemli bölümü Doğu Türkistan’da kalan ilk büyük Türk devletidir; Türklerin İslâm kültür dairesine girmesi Karahanlılar’ın Müslüman olmasıyla başlamıştır.

Maddede Yâkub Bey’in Kâşgar’a gelerek Büzürg Han’la birlikte Çin kuvvetlerini yendiği, Kâşgar ile Yârkend’i ve ardından diğer şehirleri aldığı; 1872’de Rusya, 1873’te İngiltere ile antlaşma yaptığı ve İstanbul’a elçi gönderdiği anlatılır.

Doğu Türkistan’da neler yaşanıyor? BM İnsan Hakları Ofisi’nin değerlendirmesi

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, 31 Ağustos 2022’de Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki insan hakları kaygılarına dair bir değerlendirme yayımladı. Değerlendirmeye göre 2017’nin sonundan itibaren Ofis’e, bölgede Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer toplulukların mensuplarının kaybolduğuna ya da alıkonulduğuna dair iddialar ulaşmıştır.

Ofis; resmî belgeleri, yasaları, istatistikleri, mahkeme kararlarını, Çin hükümetinin “beyaz kitap”larını ve uydu görüntülerini incelediğini, ayrıca 40 kişiyle (24 kadın, 16 erkek; 23 Uygur, 16 Kazak, 1 Kırgız) görüştüğünü belirtir. Görüşülenlerin 26’sı, 2016’dan itibaren bölgedeki tesislerde alıkonulduğunu ya da buralarda çalıştığını söylemiştir. Ofis, 17 Mart 2021’de Çin hükümetinden bilgi istediğini, resmî bir cevap almadığını kaydeder.

Değerlendirmede yer alan başlıca tespitler şunlardır:

  • Alıkoyma: Değerlendirmeye göre “mesleki eğitim ve öğretim merkezleri”ne yerleştirme, özgürlükten yoksun bırakma niteliğindedir; 2017–2019 arasında bu merkezlerde geniş çaplı bir keyfî alıkoyma düzeni görüldüğü sonucuna varılır. Ofis, alıkonulanların toplam sayısını doğrulayamadığını belirtir.
  • İşkence ve kötü muamele: Görüşülen 26 eski alıkonulanın üçte ikisi, işkence ya da kötü muamele sayılabilecek muameleye uğradığını anlatmıştır. Ofis, işkence ve kötü muamele iddialarını ve cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddete ilişkin tekil olaylara dair iddiaları inandırıcı bulmuştur.
  • Din ve kültür: Değerlendirmede “aşırıcılık” tanımlarının geniş ve belirsiz olduğu belirtilir. Uydu görüntülerine dayanan incelemelerde pek çok dinî mekânın kaldırılmış ya da ayırt edici özelliklerinin değiştirilmiş göründüğü belirtilir; Ofis, yıkımın kapsamı konusunda kesin bir sonuca varamadığını, bildirilenlerin ise son derece kaygı verici olduğunu kaydeder. Uygurca ve Kazakça eğitim veren okulların kapatıldığına dair bilgiler de aktarılır.
  • Gözetim ve seyahat: Değerlendirmede kapsamlı bir gözetim düzeni, kontrol noktaları ve pasaportlara el konulması anlatılır.
  • Aile ve nüfus: Değerlendirmede aktarılan resmî verilere göre bölgede doğum oranı 2017’den 2019’a yaklaşık yüzde 48,7 düşmüştür. Ofis, 2017’den itibaren aile planlaması politikalarının zorlayıcı biçimde uygulanması yoluyla üreme haklarının ihlal edildiğine dair inandırıcı göstergeler bulunduğunu belirtir.
  • Çalışma: Değerlendirmede istihdam programlarının ayrımcı olabileceğine ve zorlama unsurları içerdiğine dair göstergeler bulunduğu kaydedilir.
  • Aileler: Değerlendirmede ailelerin ayrı düştüğü, yurt dışındaki yakınlarla iletişimin koptuğu anlatılır; Ofis’in görüştüğü kişilerin üçte ikisi gözdağı ya da misillemeye uğradığını belirtmiştir.

Değerlendirmenin sonuç bölümünde, bölgede hükümetin terörle ve “aşırıcılık”la mücadele stratejilerinin uygulanması bağlamında ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiği belirtilir (143. paragraf). Aynı bölümde, Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer grupların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının kapsamının uluslararası suç, özellikle insanlığa karşı suç “oluşturabileceği” ifade edilir (148. paragraf).

BM İnsan Hakları Ofisi’nin tavsiyeleri

Değerlendirmenin sonunda Çin hükümetine yöneltilen tavsiyelerden bazıları şunlardır:

  • Keyfî olarak özgürlüğünden yoksun bırakılan herkesin serbest bırakılması.
  • Yakınlarını arayan ailelere bu kişilerin akıbeti ve yeri hakkında bilgi verilmesi, güvenli iletişim kanalları kurulması ve ailelerin bir araya gelmesinin sağlanması.
  • Ulusal güvenlik, terörle mücadele ve azınlık haklarına ilişkin yasal çerçevenin gözden geçirilmesi.
  • Alıkoyma yerlerindeki işkence ve cinsel şiddet iddialarının soruşturulması.
  • Cami, türbe ve mezarlıkların yıkımına dair bildirilenlere açıklık getirilmesi ve bu tür faaliyetlerin bu arada durdurulması.
  • Yurt dışındaki Uygurlara ve çoğunluğu Müslüman olan diğer azınlıklara yönelik gözdağı ve misillemenin sona erdirilmesi.

Değerlendirmede devletlerden, Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer azınlıkların risk altındaki mensuplarını geri göndermeme ilkesi gereği Çin’e geri göndermemeleri ve bulundukları ülkelerde mağdurlara tıbbi ve psikososyal desteği de kapsayan insani yardım sağlamaları istenir. Şirketlerden ise BM İş ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri uyarınca insan haklarına saygı sorumluluğunu yerine getirmeleri istenir.

Çin bu değerlendirmeye ne cevap verdi?

Değerlendirmede Çin hükümetinin görüşleri de aktarılır. Buna göre hükümet söz konusu yerleri, hafif suçlara karışanlara yönelik “mesleki eğitim ve öğretim merkezleri” olarak tanımlar; uygulamalarını terörle ve aşırıcılıkla mücadele çerçevesinde açıklar ve bölgede 2016’dan beri terör olayı yaşanmadığını bildirir. Hükümete göre katılımcılar programlara diledikleri zaman katılıp ayrılabilmiştir; merkezler 2019’dan beri kapalıdır ve bütün “kursiyerler mezun olmuştur”. Ofis, bu son beyanı doğrulayamadığını belirtir.

Değerlendirmeye göre hükümet, camilerin yıkıldığı iddialarını reddeder ve camilerin onarıldığını ya da yenilendiğini belirtir; doğum oranındaki düşüşü ise kentleşme ve modernleşmeyle açıklar. Değerlendirmenin ekinde, Çin’in Cenevre’deki BM Daimî Temsilciliği’nin 31 Ağustos 2022 tarihli notasına ve ekine atıf yapılır.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Wang Wenbin, 1 Eylül 2022 tarihli basın toplantısında değerlendirmeyi “tamamen yasa dışı ve geçersiz” olarak nitelemiş; metnin ABD ve bazı Batılı güçlerce planlanıp hazırlatıldığını, dezenformasyona dayandığını ve Ofis’in yetkisini ihlal ettiğini söylemiştir. Sözcü, Sincan’da ekonomik büyüme, toplumsal istikrar ve din özgürlüğü bulunduğunu; 60’tan fazla ülkenin değerlendirmenin yayımlanmasına karşı Yüksek Komiser’e ortak mektup gönderdiğini, 100’e yakın ülkenin de Çin’in tutumunu desteklediğini belirtmiştir.

Türkiye’nin açıklaması

Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Büyükelçi Tanju Bilgiç, 8 Eylül 2022 tarihli açıklamasında raporun, bölgede yaşayan Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıklara ilişkin olarak Türkiye’de ve uluslararası kamuoyunda dile getirilen endişeleri teyit ettiğini, bu nedenle raporun tespit ve değerlendirmelerinin dikkate alınmasının önem taşıdığını belirtmiştir.

Açıklamaya göre Uygur Türklerinin huzur ve refah içinde yaşaması, temel hak ve özgürlüklerinin korunması yönündeki beklenti, Çin makamlarıyla ikili görüşmelerde ve başta BM olmak üzere uluslararası platformlarda vurgulanmaktadır. Açıklamada, Çin’in daveti üzerine bir Türk heyetinin ve Pekin Büyükelçisi’nin bölgeye ziyaretinin bir süredir gündemde olduğu; bu ziyaretlerin anlamlı, kapsamlı ve engelsiz olması yönündeki beklentiler karşılandığı takdirde gerçekleşebileceği ifade edilir.

2022’den sonra BM ne açıkladı?

BM Haber’in 27 Ağustos 2024 tarihli haberine göre BM İnsan Hakları Ofisi Sözcüsü Ravina Shamdasani, Ofis’in Çin hükümetiyle terörle mücadele yasaları ve politikaları, ceza adaleti ve azınlıkların haklarını etkileyen politikalar üzerine ayrıntılı görüşmeler yaptığını, bir BM insan hakları ekibinin haziran ayında Çin’e gittiğini açıklamıştır.

Sözcü, Sincan’da pek çok sorunlu yasa ve politikanın yürürlükte kaldığını belirtmiş; ulusal güvenlik ve terörle mücadele mevzuatının insan hakları bakımından eksiksiz gözden geçirilmesi çağrısını yinelemiş, işkence dâhil ihlal iddialarının eksiksiz soruşturulması gerektiğini söylemiştir. Sözcüye göre Ofis, bilgiye erişimin sınırlı olmasına ve BM ile temas eden kişilere yönelik misilleme korkusuna rağmen durumu izlemeyi sürdürmektedir.

Başka bir coğrafya için Gazze Nerede? Konumu, Nüfusu ve Kısa Tarihi ve Mescid-i Aksâ Nerede, Neden Önemli? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre Doğu Türkistan, Türkistan’ın Çin hâkimiyetindeki kesimidir; Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Pakistan, Hindistan, Keşmir, Tibet, Moğolistan ve Çin’e komşudur.

İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölge 1 Ekim 1955’ten beri Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla anılır.

İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1.828.418 kilometrekaredir; bölge Çin topraklarının yaklaşık altıda birini kaplar.

İslâm Ansiklopedisi’ne göre çoğunluğu Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk toplulukları oluşturur. BM İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 tarihli değerlendirmesinde, son nüfus sayımına göre Uygurların oranı yaklaşık yüzde 45, Han Çinlilerinin oranı yaklaşık yüzde 42 olarak aktarılır.

İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgenin adı 1882’de, “yeni ele geçirilmiş toprak” anlamındaki Hsin-chiang (Sincan) olarak değiştirilmiştir.

BM İnsan Hakları Ofisi’nin 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesinde bölgede ciddi insan hakları ihlallerinin işlendiği; Uygurların ve çoğunluğu Müslüman olan diğer grupların keyfî ve ayrımcı biçimde alıkonulmasının kapsamının uluslararası suç, özellikle insanlığa karşı suç oluşturabileceği belirtilir.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü 1 Eylül 2022’de değerlendirmeyi “tamamen yasa dışı ve geçersiz” olarak nitelemiş, metnin dezenformasyona dayandığını söylemiştir.

Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü 8 Eylül 2022’de raporun, Uygur Türkleri ve diğer Müslüman azınlıklara ilişkin endişeleri teyit ettiğini ve tespitlerinin dikkate alınmasının önem taşıdığını belirtmiştir.

Kaynaklar

  1. “Türkistan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ahmet Taşağıl): islamansiklopedisi.org.tr/turkistan
  2. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi (OHCHR), “OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China”, 31 Ağustos 2022 (İngilizce): www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-08-31-final-assesment.pdf
  3. BM Haber (UN News), “China: UN rights office reiterates need to review national security framework”, 27 Ağustos 2024 (İngilizce): news.un.org/en/story/2024/08/1153621
  4. Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Sözcü Wang Wenbin’in 1 Eylül 2022 tarihli olağan basın toplantısı (İngilizce): www.mfa.gov.cn/eng/xw/fyrbt/lxjzh/202405/t20240530_11347354.html
  5. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, SC-25, 8 Eylül 2022, Sözcü Büyükelçi Tanju Bilgiç’in soruya cevabı: www.mfa.gov.tr/sc_-25_-cin-halk-cumhuriyeti-nin-sincan-uygur-ozerk-bolgesi-ndeki-insan-haklari-durumuna-iliskin-olarak-bm-insan-haklari-yuksek-komiserligi-tarafindan-yayimlanan-rapor-hk-sc.tr.mfa
Detaylı Bilgi Almak İçinWhatsApp Hattımız 0552 392 58 51

Bu sayfa içeriğinde yer alan tüm eserler (yazı,resim,görüntü,fotoğraf,video,vb.) Hayır Kapısı Derneği'ne ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında korunmaktadır

Bu hakları ihlal eden kişiler, 5486 sayılı Fikir ve Sanat eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan hukuki ve cezai yaptırımlara tabi olurlar. Dernek ilgili yasal işlem başlatma hakkına sahiptir

STK PRO