2019'dan beri iyiliği sınır tanımadan taşıyoruz.
T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307
T.C. İstanbul Valiliği İzin No: 34.2025.3307
· Sahadan ve Dernek · 3 dk okuma
Hayır çeşmesi, insanların ve diğer canlıların su ihtiyacını karşılamak için hayır amacıyla yaptırılan çeşmedir. İslâm kültüründe su temin etmek bir hayır işi sayılmış; Selçuklu ve Osmanlı döneminde çok sayıda çeşme hayrat olarak yaptırılmıştır. Bu yazıda su hayrı geleneğini ve ilgili hadisi kaynağıyla bulabilirsiniz.
İçindekiler
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre “çeşme” kelimesi, Farsça’da “göz” anlamına gelen ve suyun çıktığı kaynağa, pınara da ad olan “çeşm” kelimesinden gelir; suyun akıtıldığı küçük yapılara bu ad verilmiştir. Hayır amacıyla yapılan ve vakfedilen çeşmeler için “hayrat” kelimesi kullanılır.
İslâm Ansiklopedisi’ne göre İslâm, insanlara su sağlamayı büyük sevap taşıyan hayır işlerinden sayar. Maddede, Hz. Peygamber’in bir defasında en faziletli sadakanın su temin etmek olduğunu bildirdiği aktarılır (Ebû Dâvûd, “Zekât”, 41; İbn Mâce, “Edeb”, 8).
Buhârî’deki bir hadiste susuz bir hayvana su vermenin değeri şöyle anlatılır:
بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ، فَوَجَدَ بِئْرًا فَنَزَلَ فِيهَا فَشَرِبَ ثُمَّ خَرَجَ، فَإِذَا كَلْبٌ يَلْهَثُ يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ فَقَالَ الرَّجُلُ لَقَدْ بَلَغَ هَذَا الْكَلْبَ مِنَ الْعَطَشِ مِثْلُ الَّذِي كَانَ بَلَغَ بِي، فَنَزَلَ الْبِئْرَ فَمَلأَ خُفَّهُ، ثُمَّ أَمْسَكَهُ بِفِيهِ، فَسَقَى الْكَلْبَ، فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ. قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ أَجْرًا. فَقَالَ فِي كُلِّ ذَاتِ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ
“Bir adam yolda yürürken çok susadı. Bir kuyu buldu, içine inip su içti. Çıktığında susuzluktan soluyan, nemli toprağı yalayan bir köpek gördü. ‘Bu köpek de benim gibi susamış’ dedi. Kuyuya indi, ayakkabısını suyla doldurdu, onu ağzıyla tutarak çıktı ve köpeğe su verdi. Allah onun bu davranışından hoşnut oldu ve onu bağışladı. Sahâbîler ‘Ey Allah’ın Resûlü! Hayvanlara yaptığımız iyilikte de bize sevap var mı?’ diye sordular. ‘Her canlıya yapılan iyilikte sevap vardır’ buyurdu.”
Buhârî, Edeb, hadis no: 6009
İslâm Ansiklopedisi’ne göre Anadolu Selçukluları döneminde Konya’da çok sayıda çeşme yapılmıştır. Maddede o dönemden günümüze ulaşan örnekler arasında şunlar anılır:
| Çeşme | Tarih |
|---|---|
| Hatun Hanı Çeşmesi | 1238-39 |
| Sivas Gökmedrese Çeşmesi | 1271 |
| Bolvadin Alaca Çeşme | 1278 |
Maddeye göre Osmanlı döneminde padişahlar, vâlide sultanlar, vezirler ve devlet adamları çeşmeler yaptırmış; bu çeşmelerin bir bölümü vakıf yoluyla işletilmiştir. Çeşmelerin üzerindeki manzum kitâbeleri tanınmış şairler, yazıları ise hattatlar hazırlamıştır.
İslâm Ansiklopedisi’nde çeşmeler yapılış biçimlerine göre şöyle sıralanır:
Maddede sebil, çeşmeden ayrı bir mimari birim olarak ele alınır.
İslâm Ansiklopedisi’nde Cumhuriyet döneminde vakıf çeşme geleneğinin sona erdiği belirtilir. Su hayrı bugün, suya erişimin zor olduğu bölgelerde su kuyusu açtırılarak da sürdürülmektedir.
Su kuyusunun nasıl açıldığı için Su Kuyusu Nasıl Açılır?, kalıcı hayır anlayışı için Sadaka-i Câriye Nedir?, Zemzem için Zemzem Suyu yazılarımıza bakabilirsiniz.
İnsanların ve diğer canlıların su ihtiyacını karşılamak için hayır amacıyla yaptırılan çeşmedir. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde hayır amacıyla yapılıp vakfedilen çeşmeler “hayrat” diye anılır.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde “hayrat”, hayır amacıyla yapılan ve vakfedilen yapılar için kullanılır.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre İslâm’da insanlara su sağlamak büyük sevap taşıyan hayır işlerinden sayılmıştır; maddede Hz. Peygamber’in bir defasında en faziletli sadakanın su temin etmek olduğunu bildirdiği aktarılır (Ebû Dâvûd, “Zekât”, 41; İbn Mâce, “Edeb”, 8).
Hz. Peygamber, susuz bir köpeğe su veren adamın bağışlandığını anlatmış ve “Her canlıya yapılan iyilikte sevap vardır” buyurmuştur (Buhârî, Edeb, hadis no: 6009).
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’ne göre padişahlar, vâlide sultanlar, vezirler ve devlet adamları çeşmeler yaptırmış; bunların bir bölümü vakıf yoluyla işletilmiştir.
Bu sayfa içeriğinde yer alan tüm eserler (yazı,resim,görüntü,fotoğraf,video,vb.) Hayır Kapısı Derneği'ne ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında korunmaktadır
Bu hakları ihlal eden kişiler, 5486 sayılı Fikir ve Sanat eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan hukuki ve cezai yaptırımlara tabi olurlar. Dernek ilgili yasal işlem başlatma hakkına sahiptir